21 Oktyabr 13:41
588

“Bədii menyu” layihəsinin növbəti qonağı yazıçı Qan Turalıdı.

- Layihəmizin ənənəvi sualı ilə başlayaq. Müsahibələrinizin birində bildirmişdiz: “Yazanda darıxdırıcı və dözülməz bir insan oluram. İnsanlara qarşı diqqətsiz, yazmaqdan başqa heç nə düşünməyən, heç nəyi eşitməyən biri oluram...” Maraqlıdır, yazmaqla bağlı hər hansı ritualınız varmı?

- Vaqif Səmədoğlunun bir şeiri var: “Nə olar şeir yazanda baxma mənə”. Doğrudan da yazı anı psixoloji cəhətdən çox mürəkkəb vəziyyətdir. Özüm də universitetdə “Yaradıcının psixologiyası” dərsini deyirəm. Və psixologiya elminin bir istiqaməti kimi bunun nə qədər mürəkkəb olduğunu bilirəm. Bir insanın yaradıcılığı qəliz prosesdir. İnsanlar bunu qavraya bilmədiklərinə görə ona mistik, yaxud ilahi don geyindirməyə çalışıblar..

Rituala gəldikdə, xüsusi bir ritualım yoxdu. Sadəcə yazanda çoxlu qəhvə içirəm və siqaret çəkirəm. Telefonum sönülü də ola bilər, yanılı da. Fərqi yoxdur, onsuz da fikir verməyəcəm. Mən yazmaq istəyəndə həqiqətən yazıram. Yəni özümlə baş-başa qala bilirəmsə, ruhi müvazinətim yazmaq üçün yerindədirsə, qəhvəm və siqaretim varsa, mənim üçün artıq ideal bir vəziyyət yaranıb.

Bu barədə xüsusilə bir şeyi vurğulamaq istəyirəm, Folknerin məşhur bir sözü var, deyir ki, bir qrup yazıçı var, hər vəziyyətdə yazmağı bacarır, ikinci və üçüncü qrup yazıçılar isə yazmamaq üçün bəhanə axtarırlar. Biri deyir, məişət qayğılarım çoxdu, o biri deyir, vaxtım yoxdu, digəri deyir, o ovqatda deyiləm. Mənə elə gəlir ki, yazı müntəzəm davam edən prosesdir.

Yazıçılıq 24 saat və 7 gün davam edən peşədi. Bəlkə də insan yazmayanda, göy üzünü seyr eləyəndə, yaxud sevgilisinin gözlərinə baxanda və ya günəşin doğuşu və batışının tamaşasına duranda ədəbiyyata daha yaxı olur.

Yazı prosesi qazandığımız mənəvi təcrübənin, hissiyyatın realizasiyasıdı. Əslində biz həmişə yazırıq. Amma nə vaxt yazmaq istəyirsən, sözlər sənə güc gəlir, içindəki sözlər, duyğular maddiləşmək, başqa könülləri fəth eləmək istəyir... Onda elə mən özüm də ancaq yazmaq haqqında fikirləşirəm. O narahatlığı başqa heç nə ilə sakitləşdirə bilmirəm.

- İlk cümlə-son cümlə sindromu yaşamısınızmı?

- İlk və son cümlə sindromu yaşamamışam. Bu, ədəbiyyatın bir az da üslubi məsələsidi. Əsərlərin çoxunun ilk cümləsinə fikir versəniz, görərsiniz ki, onlar xüsusi əhəmiyyətə malik deyil. Son cümlə sindromunu da həqiqətən yaşamamışam. Mənə elə gəlir bizim yazımız beynimizdə hazır kalkalar şəklində olur. Biz düşünürük və beynimiz o hekayələri qurğulayır. Biz də onu köçürürük.

Bəzi yazıçılar var, ilk cümlə sindromu yaşayır. Şəxsən mən ilk ya son cümləylə bağlı söhbət düşəndə “Mustafa” romanımın son cümləsini çox xoşladığımı deyirəm. Bəlkə o birilərini xatırlamıram. Yəqin ona görə xatırlamıram ki, xatırlanacaq qədər təsirli deyil. Romanın sonunda müəllim şagirdinə həyat və yaşamaqla bağlı məsləhətlər verir. Roman da belə başa çatır: “Çay qədər söhbətləri çox eşitmişdim”.

Yeri gəlmişkən, Markesin “Yüz ilin tənhalığı” romanının ilk cümləsi çox möhtəşəmdi.

“Fələk qırmancı” romanım bir yazıçıdan bəhs eliyir. Həmin yazıçı bir roman yazır və ilk cümlə sindromu yaşayır. Bu sindromu aşmaq üçün Selincerin “Çovdarlıqda uçurumdan qoruyan” romanının ilk cümləsini götürüb ora əlavə edir. Mənim üçün bu bir az da ədəbiyyatın oyunbazlıq tərəfidi. Və heç bir ciddi əhəmiyyət kəsb etmir.

- Son vaxtlar kino aləmindəsiz. Kino ədəbiyyata da yaxındı, ssenarilər yazırsınız. Sizə hansını yazmaq daha rahatdı? Ssenari, yoxsa nəsr? Hansından zövq alırsınız?

- Yazıçılar arasında belə bir düşüncə var ki, romandan fərqli, ssenari yazmaq asandı. Ssenaristlər arasında da belə söhbət gəzir ki, ədəbiyyat daha asandır, nəinki ssenari. Ssenari də ədəbiyyatdır, ədəbiyyatın xüsusi bir növüdür. Amma oxunmaq üçün yox, görüntüyə, filmə çevirmək üçün yazılır. Eləcə də dram əsəri. Dram əsərini müəllif yazmır ki, oxusunlar. Yazır ki, rejissor onu tamaşaya qoysun, aktyorlar oynasın.

Roman və ssenari arasında fərqdən danışmaq mümkündü, amma bu da uzun və mürəkkəb söhbət olar. Hərçənd ssenaristlər və ədəbiyyatçılar bu barədə danışıblar. Yəni mübahisələndirilmiş məsələdir...

Bir şeyi nəzərə almaq lazımdır ki, texniki baxımdan bədii ədəbiyyat daha sadədir. Məsələn, çox sevdiyim rejissorlardan Kristof Kieslovskini xatırlayıram. O, Lodz Film Akademiyasını bitirmişdi. Dünyanın ən yaxşı rejissorlarından sayılır. Onun özü haqqında yazdığı bir kitabı var, adı belədi: “Kieslovski Kieslovskidən danışır”. Kitab rejissorun ömrünün son illərində qələmə alınıb. Yazır ki, “gərək mən ədəbiyyatla məşğul olaydım. Film mənə imkan vermədi ki, arzu elədiyimi çəkim”.

Əlbəttə, onun “Dekaloq”u, “Qırmızı, ağ və mavi” filmləri dünya kinosunun ən şah əsərlərindən sayılır. Hər hansı filmi çəkmək üçün çox geniş bir büdcə tələb olunur, böyük razılıqlar, senzuradan keçməsi və sair.

Kieslovski uzun illər kommunist Polşada yaşamışdı. O mənada deyir ki, texniki baxımdan oturub əsər yazmaq daha asandı. Ola bilsin, yazdığın kitabı çap eləmirsən, kitab qalır, 50 il sonra çap olunur. Məsələn, Bulqakovun “Master və Marqarita” əsəri ...

Əlbəttə, başqa romanlar da var. Texniki cəhətdən kino daha çətin sahədi. İşin digər tərəfi də var ki, yazıçı roman yazanda ssenaristdən daha azad olur. Yazıçı öz əsərində pulsuz-parasız vertolyotları rahatlıqla toqquşdura bilər. Amma ssenarist bunu rahatlıqla edə bilməz.

– Bu yaxınlarda “Epiloq.az” adlı yeni sayta rəhbərlik edəcəyiniz haqda məlumat yayıldı. Saytda nələr nəzərdə tutulur?

- Gələn il jurnalist fəaliyyətimin 15 ili tamam olur. Azərbaycanda bir çoxları belə bölgü aparırlar ki, yazılar ciddi və qeyri-ciddi olur. Mən bu bölgünü heç bir halda məntiqli və əhəmiyyətli saymıram. Ciddi yazının nə olduğu mübahisələndirilən bir şeydi. Bizim bəzi redaktorlar elə bilirlər ki, əgər ağır, akademik bir yazı versək, məsələn, Umberto Ekonun, Suzan Sontaqın hər hansı bir essesini, yaxud bir ədəbiyyatşünasın dərin təhlili yazısını, bu olar ciddi məsələ. Əlbəttə, bunlar ciddi yazılardı.

Söhbət jurnalistikadan gedirsə, bir şeyi nəzərə almaq lazımdır: jurnalistika başqa şeydi, akademizm başqa şey. Akademik yazılar təbii ki, ədəbiyyat, ədəbiyyatşünaslıq baxımından, insanlarda ədəbi zövqün, nəzəri biliklərin aşılanması üçün son dərəcə vacibdi. Amma jurnalistika, mənə elə gəlir, bu cür akademizmin yeri deyil.

Mənim fikrimcə, jurnalistika, xüsusilə də mədəniyyət jurnalistikası insanlarda kütləvi şəkildə maraq oyatmalıdı. Mümkün qədər çox insanın, cəmiyyətin diqqətini mədəniyyətə çəkməlidi. Əslində bu mənada Azərbaycan çox gözəl ölkədi. İnsanların ədəbiyyata da, teatra da, kinoya da marağı var. Oxuculara da onları maraqlandıran yazılar, məqalələr təqdim olunmalıdı.

Məsələn, Azərbaycan televiziyasının “Mədəniyyət” kanalı çox peşəkar kanaldı. Maarifləndirici, gözəl verlişlər verirlər. Orada ucuz musiqilər, yüngül şoular yoxdu. Amma məsələ ondadır ki, əsərin ruhuna uyğun doğru-düzgün təqdimat yoxdu. Bizim jurnalistikada da çatışmayan budu.

Azərbaycanda tiraj və ya oxu sayı deyəndə ancaq o nəzərdə tutulur ki, yanıldıcı başlıq qoyulsun, məqalə oxunsun. Bu mənada sadaladıqlarım Azərbaycan jurnalistikasının problemidi. Yəni insanlarda maraq oyadası materiallar, məqalələr yoxdu. Çox təəssüf ki, qəzet jurnalistikası elektron jurnalistikaya nisbətən daha ciddi idi. İnternet mediası günlük İP sayına oynayır. Çox vacib bir məqamı da unudurlar. Yalan xəbəri yazıb bir gün, iki gün İP qazandın. Bəs sonra?

Dünyada nüfuzlu mətbu orqanlarına baxın. “Nyu York Tayms “ heç də Amerikanın ən çox satılan qəzeti deyil. Eləcə də Türkiyənin “Hürrüyyət” qəzeti... Amma onların nüfuzu böyükdü. Ona görə də hər hansı bir mətbu orqan öz tirajından çox nüfuzuna diqqət eləməlidi. Bizim Azərbaycan mediasında çox təəssüf ki, bu məqam yoxdu. İnsanlar sabahı fikirləşmirlər.

O ki qaldı jurnalistin ofis işçisinə çevrilməsinə, bu, çox dəhşətli və qorxulu tendensiyadı. Azərbaycan jurnalistikasının ən böyük problemi budu. Jurnalist gizlədilmiş xəbəri tapmalıdı. Hansısa press-relizi götürüb xəbərə çevirmək jurnalistika deyil. Başqa vacib bir məqamı da deyim. Jurnalist bir faktı tapmaq üçün ciddi şəkildə əziyyət çəkməli, zəhmət sərf eləməlidi. İş üçün alın təri tökməlidi. Alın təri töküləndə məqalənin səviyyəsi də yaxşı olur.

Yeni saytla bağlı danışmaq isə hələ tezdi. Sayt ortaya çıxdıqca insanlar buna qiymət verəcəklər. Qeyd etdiyim məsələlər, əlbəttə, bizim sayta da aiddir. Bütün bunların hamısını biz nəzərə alacağıq. Mənə elə gəlir ki, Azərbaycan mediası üçün son dərəcə orijinal, unikal və bənzərsiz bir sayt ortaya qoya biləciyik.

- “Fələk qırmancı” romanınızı postmodernist eksperiment kimi qiymətləndirmək olarmı?

- Eksperiment kimi qiymətləndirmək olmaz... Çünki bu roman posmodernizmin özüdür. Bu barədə çoxlu məqalələr çap olunub. Öz romanım haqqında bədii-fəlsəfi ədəbiyyatşünas şərhi verməkdən uzağam. “Fələk qırmancı” Azərbaycan ədəbiyyatının və mənim yaradıcılığımın maraqlı və mühüm mərhələsidi. Ondan sonra roman yazmamışam. Bəzi qaralamalar, düşüncələr olur. Amma düşünürəm ki, “Fələk qırmancı” günün romanıdı. Mənə elə gəlir və üstəlik, ümid edirəm həm də sabahın romanı olacaq.

- Bu roman forma cəhətdən dünya üçün köhnə olsa da, günün nəbzini yaxşı tutmuşdu. Azərbaycan yazıçısının modeli ustalıqla işlənmişdi. Forma yazı əsnasında alındı, yoxsa Azərbaycan oxucusu üçün tanışlıq olsun deyə belə formaya üstünlük verdiz?

- Hegeldən bu yana forma və məzmun məsələsi var. Formanı məzmun doğurur. “Fələk qırmancı”nın məzmunu moderndi. Forması da məzmundan doğulub. Bəzi adamlar və ədəbiyyatşünaslar məhdudluqdan çıxış eliyərək deyirlər ki, “bu köhnədi, paralel zaman var, Çingiz Aytmatovda da, Yusif Səmədoğlunda da, Bulqakovun “Master və Marqarita” romanında da bu üslubdu”. Yəni, romanın başqa necə forması ola bilər ki? Ya birxətlidi, A-dan Z-yə. Realist romanlar kimi hadisə başlayır bir yerdən və bir yerdə də bitir. “Mustafa” romanı A-dan Z-yə gedirdi. Yaxud başqa bir formanı deyim, birinci şəxsin təkində yaza bilərsən, 3-cü şəxsin təkində yaza bilərsən.

“Fələk qırmancı” birinci şəxsin dilindən yazılıb, amma üç ayrı adam danışır. Romanın forması qədim də ola bilər. Məsələn, əsərlərdə fləşbəklərdən istifadə edirik. Kinoda fləşbək güclənməsindən sonra ədəbiyyatda da bu tendensiya artdı. Hər hansı bir hadisənin ortasından başlayıb danışa bilərik. Yaxud hadisə gedir və keçmişdən nəyisə xatırlada bilərik. Bu məsələlər realizə olunaraq tənzimlənən bir şeydir.

Əsas odur, romanda dramaturji situasiya var. 4 dramaturji situasiyanı qeyd edə bilərəm. Hərçənd öz romanımı müdafiə etmək fikrim yoxdur. Bizdə ədəbi cərəyanları forma kimi başa düşürlər. Məsələn, düşünürlər ki, şeirdə feysbuk sözü varsa, o şeir moderndi. Zamanın ruhu olmalıdı, məzmun olmalıdı. Məzmun olmayandan sonra (çobana da hörmətimiz var) çoban təfəkkürü ilə oturub müasir dünyanı anlamağa çalışsan və çoxlu terminlərdən istifadə eləsən, bu, gülməli bir şeyə çevriləcək.

Hər hansı ədəbi cərəyanın mahiyyəti var. Bir cərəyanı yaradan sosial, ictimai şərtlər nədir? Məsələn, Fransada hər inqilabdan sonra romantika dalğası gəlirdi. Yaxud realizm götürək. 19-cu əsrin əvvəllərində dəqiq elmlərin gücü artdı. İnsanlar elə düşündülər ki, dünyanı realist şəkildə, elmi metodlarla rasional şəkildə dərk eləmək olar. Ədəbiyyatda da realizm mərhələsi yarandı.

50-ci illərdən sonra dünyada posmodernizm dalğası başladı. Artıq dünyada iki qütbə bölünmüş böyük allahların, böyük idealların sonu çatdı. Kommunizmə inam öldü. Nasizm dünyanı fəlakətə sürüklədi. Realizm indinin özündə də böhran yaşayır. Böyük idealların ölümü kontekstində ədəbiyyatda bu ideallara ikrah hissi yarandı.

19-cu əsrin ruhunu Hegel “bir məqsəd var, o da həqiqət” kimi formulə edirdisə, 20-ci əsrin ruhunu Kamyu “həqiqət yoxdu, həqiqətlər var” ifadə elədi. Ona görə də Hegelin dövründə 19-cu əsr romançılığı həqiqətə daha yaxındı. Tolstoyun, Hüqonun əsərlərində görürük ki, yazıçının qarşısında bir həqiqət var.

Demək istədiyim odur ki – heç kimə ədəbiyyat dərsi keçmirəm –cərəyanlar formadan yox, məzmundan doğulur. Məzmun da özünə uyğun formanı tapır. “Fələk qırmancı”nı yazanda, əlbəttə, qarşıma Azərbaycan yazıçısının real vəziyyətini qoymaq istəməmişdim. Məqsədim elə olsaydı, realist bir roman yazardım.

Romanın əsas ideyası müasir dünyadakı ədəbiyyatın funksionallığı ilə bağlıdı. Roman göstərir ki, orta əsrlərdə ədəbiyyat insanlar üçün bir xilas, çıxış yoludursa, müasir dövrdə əksinədir, ədəbiyyat insanları xilas eləmir. Hər halda mənim nəzərdə tutduğum məqsəd, ideya bu idi. Bir az əvvəl Kamyudan gətirdiyim sitatla desək, i həqiqət yoxdu, həqiqətlər var idi.

“Fələk qırmancı” hər hansı ideyanı, əqidəni diktə eləmir. Azərbaycan yazıçısının realist mənzərəsini ortaya çıxarmaq məqsədim də olmayıb. Bu roman əslində dövrün, zamanın ideya xaosundan doğur.

Roman ədəbiyyatın dünyadakı rolunu mübahisələndirirsə, onun qəhrəman yazıçı olmalı idi. Zavoddan bəhs edən roman yazılırsa, qəhrəmanı mühəndis olmalıdı ki, süjet zavoda girə bilsin. Bu qədər sadə bir şeydir mənimçün...

- Çoxları sizi yaxşı publisit, jurnalist hesab edir. Mətnlərinizdə bədii təfəkkür, poetik dil yoxdur deyirlər. Buna münasibətiniz necədir?

- Poetik dil, bədii təfəkkür kimi sözləri köhnəlmiş hesab edirəm. Mənim üçün ədəbiyyatda poetik dil yoxdu. Niyə də olmalıdı? Hərçənd mənim haqqımda bəzi müəlliflər, xüsusilə, tənqidçilər hesab edirlər ki, “Mustafa” romanı çox poetikdi. Təfəkkürlə bağlı mənimlə mübahisəni çox az adam bacara bilər. İstər nəzəri məsələlərdə, istərsə də digər...

Sadəcə insanlarda belə bir anlayış var, mən onları da başa düşürəm. Bədii təfəkkür deyəndə öz qavradıqları, anladıqları təfəkkürdən danışırlar. Digər düşüncəyə aid təfəkkür onlara bədii gəlmir. Tutaq ki, hər hansı bir romantik yazıçıya realist əsər son dərəcə darıxdırıcı və səthi gəlir. O elə hesab edir ki, ədəbiyyat poetik olmalıdı. Üslub etibarı ilə daha canlı, təntənəli olmalıdı.

Ümumi kontekstə danışmaq təhlükəlidi. Dünyanın hər yerində ayrı-ayrı yazıçıların hər birinə bu səpkidə iradlar bildirilib. Orxan Pamuka da deyirlər ki, bədii təfəkkürü yoxdu. Publisistika elementləri daha çoxdu. Türkiyədə Pamuk haqqında yazılan məqalələrə baxsanız, hamısında görərsiniz. Məzmun və forma məsələsinə qayıdıram. Pamukun məzmunu özü ayrıca forma tələb edir. Mirzə Cəlilin hekayələrini Əkrəm Əylislinin dili ilə yazmaq olarmı? Yaxud İsa Hüseynovun əsərlərini İsi Məlikzadənin dili, üslubu ilə ifadə eləmək mümkündürmü? Yox. Hər bir məzmun özünəməxsus forma tələb edir.

Ona görə də çox təəssüf ki, insanlar özünün içində olduğu ədəbi-estetik düşüncəni tələb edir, xurafat xarakterli fikirlər irəli sürürlər.

Ədəbiyyat hər bir halda formadan ibarətdi, forma isə məzmunun diktəsi ilə ortaya çıxır. Mənimlə, yaxud posmodernizmlə bağlı bu mübahisələri ədəbi-estetik mənada qavramaq lazımdı. Mən onları başa düşürəm, onlar məni yox...

- Sizdən haçansa fəlsəfi roman gözləyək?

- “Fələk qırmancı” haqqında “fəlsəfi roman” terminindən istifadə edirdilər. Hərçənd fəlsəfə fakultəsini bitirsəm və fəlsəfədən universitetdə mühaziə oxusam da “Fələk qırmancı”nı fəlsəfi roman hesab etmirəm. Ümumilikdə, fəlsəfi roman anlayışının əleyhinəyəm. Əlbəttə, bəzi filosofların öz fikirlərini roman, yaxud məktublar formasında yazıblar, bu, ayrı məsələdi.

İstənilən yaxşı əsəri – İsa Hüseynovun “Məşhər”, Yusif Səmədoğlunun “Qətl günü”, Afaq Məsudun “Azadlıq”, Kamal Abdullanın “Yarımçıq əlyazma” romanılarını, “Danabaş kəndinin əhvalatları”nı belə, fəlsəfi əsər kimi qəbul eləmək olar. Yazıçılar cəmiyyətin sturukturu, inkişaf ritmi, sosial, psixoloji proseslərin fərdə təsiri, cəmiyyətə təsiri kimi məsələləri qoyurlar. Böyük mənada mənim üçün fəlsəfə ilə ədəbiyyat arasında bu plasta, bu müstəvidə heç bir fərq yoxdur. Təsadüfi deyil ki, Dostoyevski, yaxud Tolstoy yazıçı olduqları qədər həm də filosofdurlar. Onlar heç fəlsəfi əsər də yazmayıblar.

Məsələn, Rassel deyir ki, Fredrix Nitşe filosof deyil, şairdi. Mənim baxışımda isə Nitşe filosofdu. Nitşe şair olmaya-olmaya filosofdu. Bütün bu keçidlər mənim üçün çox sadə və çox rahatdı. Bu kontekstdə fəlsəfi bir roman nəzərimdə yoxdu. Yaxşı olan hər roman fəlsəfidi.

- Son 3 ayda menyunuzda olan kitabları sadalamaq istərdinizmi?

- Düzü, yay aylarında dərin mütaliə eləmirəm. Türkiyədə ssenari kurslarında oxudum. Xeyli ssenari kitablar, sənədli əsərlər oxuyuram. Qəribədir ki, Azərbaycan ədəbiyyatını yenidən oxumağa başlamışam. Cəlil Məmmədquluzadəni, İsi Məlikzadəni, İsa Hüseynovu... Bundan əlavə, mən demək olar ki, hər gün çoxlu jurnalistika materialı oxuyuram. Mütaliə prosesim əsasən bundan ibarətdir.

Daha çox qış aylarında mütaliə edirəm Qış ayları oxumaq üçün mənə daha çox ilham verir. Son oxuduğum kitab isə filminə də baxmışdım, çox bəyəndim. Hərçənd kitab məni məyus elədi. Tomas Mann “Venesiyada ölüm” romanı.

Bir şey də demək istəyirəm. Behzat Necatinin şeirində dediyi kimi, “bəzi şeirlər gözləyər bəzi yaşları...” Yəni kitabı o zaman oxuyuram ki, məni tamamilə dünyadan alıb aparır. Tamamilə səmimi deyim, bir çox yazıçılar var, indinin özündə belə mənə son dərəcə soyuq görünür. Uilyam Folkner, yaxud Borxes məni özünə cəlb eləmir...


Müəllif: Dəniz Pənahova