3 Dekabr 2021 09:05
1 237

Respublika Ağsaqqallar Şurasının sədri, Milli Məclisin deputatı, professor Eldar Quliyev Teleqraf.com-un suallarını cavablandırıb.

Onunla müsahibəni təqdim edirik:

- Eldar müəllim, post-müharibə dövrünün reallıqları, sülhə hazırlıq məsələsində erməni tərəfinin sona qədər səmimi olacağına inanmaq nə dərəcədə məntiqlidir?

- Azərbaycan öz qonşuları ilə tarix boyu mehriban dostluq şəraitində yaşayıb. Bu münasibətlər iqtisadi əlaqələrdə də özünü daha qabarıq göstərib. Ölkəmizin malik olduğu potensial həm daxili, həm də ölkədən kənarda iqtisadi əlaqələrin qurulmasına imkan yaradıb. Ermənilər də Azərbaycan ərazisində yaşadığı dövrdə normal münasibətlər fonunda mövcud imkanlardan bərabər yararlanıb. Azərbaycanda yaşayan bütün vətəndaşlara hansı münasibət olubsa, erməni əsilli vətəndaşlar da bundan faydalanıb. Hətta sovet dövründə Qarabağa daha çox iqtisadi dəstək var idi. Hətta o dövrdə belə ermənilər bu ərazilərdə dövlət yazışmalarını, rəsmi sənədləri erməni dilində tərtib edirdilər.

Ermənilər o dövrdə özləri üçün belə üstünlükləri təmin etməyə nail olmuşdular. Bəlkə də o dövr Azərbaycanda mövcud olan idarəçiliyin zəif tərəfi də ermənilərə öz dillərində pasport verilməsi, iş və rəsmi yazışmalara şərait yaradılması idi. Bu da sözsüz ki, Azərbaycan üçün sonradan əngəllər yaradan amillərdən oldu. Çünki o dövr Azərbaycan vətəndaşının gedib Xankəndidə yaşaması üçün mütləq qaydada erməni dili tələb edilirdi. Orada olan ermənilər də bunu bəhanə edərək azərbaycanlıları sıxışdırırdılar. Hətta Ermənistandan o ərazilərə ermənilər işlə təminat üçün göndərilirdilər. Amma azərbaycanlıları, Qarabağa göndərişlə gedənləri belə qəbul etmirdilər. Sonradan isə ermənilər 1988-ci ildə Azərbaycan ərazilərinə qarşı iddialarla çıxış etməyə başladılar. Ondan əvvəl də belə hallar olmuşdu. Ermənistan ərazisində yaşayan azərbaycanlılar ermənilər tərəfindən məcburi qaydada öz ata-baba yurdlarından köçürülmüşdülər. Eyni zamanda Zəngəzurun mahalı, Qazaxda və digər ərazilərdən tarixi Azərbaycan torpaqlarının ermənilərə verilməsi də böyük səhv idi. Ermənistanla sərhəd olan Azərbaycan rayonlarının hər birindən ayrı-ayrı dövrlərdə ermənilərə torpaqlar verilib. Sovet dövründə ermənilər sanki bir ərköyün uşaq kimi bəslənirdi. Amma tarixdən də məlumdur ki, ermənilər İrandan, Osmanlı imperiyasından, İtaliyadan belə qovulublar. Çünki tarix boyu harada olublarsa satqınlıq, xəyanət ediblər. Bu yaxınlarda məlum oldu ki, ermənilərin özləri üçün “qəhrəmanlaşdırdığı” Tiqranın da heç onlara aidiyyatı olmayıb. Məlum oldu ki, Tiqran eradan əvvəl indiki İran ərazisində yaşayıb. Bunu ermənilər özləri də bu yaxınlarda etiraf ediblər.

- İndiki halda bölgədə sülh üçün başlıca şərt nədən ibarətdir?

- II Qarabağ müharibəsindən sonra Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü təmin etdi, Ermənistanın işğal siyasətinə son qoyuldu. Azərbaycanın BMT tərəfindən qəbul edilən ərazi bütövlüyü, suverenliyi təmin edildi. Məhz bundan sonra vacib olan amil bölgədə sülhə, təhlükəsizliyə nail olmaqdan ibarətdir. Çünki uzun illər bu regionda sülh üçün ən başlıca əngəl Ermənistan və onun işğal siyasəti olub. Azərbaycan öz hərbi gücü ilə beynəlxalq hüququ təmin etdikdən sonra indi regionda yeni bir reallıq yaranıb. Bu reallıq isə qarşılıqlı şəkildə bir-birinin maraqlarına hörmətdən keçir. Ermənistan Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanımalı, qonşularına qarşı ərazi iddialarından birdəfəlik imtina etməlidir. Vətən müharibəsindən sonra Prezident İlham Əliyev bölgədə daimi sülhün təminatı üçün Ermənistanla Azərbaycan arasında mümkün sülh razılaşmasının vacibliyini gündəmə gətirdi. Bu sülh hər iki dövlətin bir-birinin ərazi bütövlüyünü tanıması fonunda reallaşa bilər.

- Bu yaxınlarda Azərbaycan Rusiya və Ermənistan arasında Soçidə keçirilən görüşün ümumi nəticəsini sülh üçün əsaslı saymaq nə dərəcədə məntiqlidir?

- Belə bir görüşün olması hələ noyabrın 9-da planlaşdırılırdı. Bununla bağlı Rusiya prezidentinin sözsüçüsü Dmitri Peskov da açıqlama vermişdi. Sonradan açıqlandı ki, görüş qeyri-müəyyən vaxta təyin edilib. Bir müddət sonra Avropa İttifaqının prezidenti Şarl Mişelin təşəbbüsü ilə Brüsseldə tərəflərin belə bir görüşə razılığı barədə informasiya yayıldı. Sözsüz ki, burada Ermənistan öz maraqları müstəvisində belə bir görüşün Avropada, xüsusən də Brüsseldə keçirilməsinə razı idi. Çünki orada ermənilərin lobbi təşkilatları özləri üçün mühüm dayaqlar yaradıb. Məhz Avropa Birliyinin də Azərbaycan və Ermənistanla belə bir görüşün keçirilməsi ilə bağlı təşəbbüslə çıxış etməsi erməni lobbisinin də maraqlarına uyğun idi.

- Avropa Birliyinin bu prosesdə təşəbbüskarlığı nə ilə əlaqəlidir?

- Avropa Birliyi ATƏT-in Minsk qrupunu yenidən proseslərə qaytarmaq niyyətindədir. Amma bu gün hamı bilir ki, Minsk qrupunun bu regionda missiyası bitib. Artıq problem həll edilib. ATƏT-in burada bundan sonra görəcəyi bir iş qalmayıb. Çünki hazırda Rusiyanın vasitəçiliyi ilə Azərbaycanla Ermənistan arasında mümkün müzakirələr təmin edilir. Hazırda Azərbaycan tərəfinin başlıca tələbi odur ki, qısa zamanda sərhədlərin delimitasiya və demarkasiya məsələləri həllini tapsın. Erməni tərəfi buna hazır olduğunu desə də burada sərhədlərin dəqiqləşməsi məsələsi önəmlidir. 1920-ci ilin xəritələri əsasında sərhədlərin müəyyənləşməsi məsələləri gündəmə gətirilib. Amma Paşinyan və komandası bu məsələdə nə dərəcədə səmimidir, bunu proseslərin gedişi göstərəcək. Eyni zamanda burada hansısa başqa qüvvələrin tənzimləyici bir rolda yer alması mümkün deyil. Çünki Rusiyanın vasitəçiliyi ilə proseslərin bəlli bir inkişaf dövrü var.

- Soçi görüşünün nəticələrini necə qiymətləndirirsiniz?

- Bu prosesləri Azərbaycan xalqı çox həssaslıqla izləyir. Xalqımız öz liderinin siyasi bacarığına sona kimi əmindir. Eyni zamanda Vladimir Putin də cənab prezidentlə çox yüksək səviyyəli münasibətlərə malikdir. Məhz Putinin hər iki ölkə rəhbərinə zeytun budaqları təqdim etməsi sülh, əmin-amanlığın rəmzi kimi xarakterizə olunur. Eyni zamanda bu, bütün dünyaya açıq bir mesaj idi ki, bu iki ölkə arasında sülhün olması vacibdir. Bu görüşün mahiyyəti sözsüz ki, olduqca böyük idi. Bu, eyni zamanda II Qarabağ müharibəsindən sonra Azərbaycanın qazanmış olduğu növbəti siyasi bir qələbə hesab olunur. Həmçinin Avropaya və bu prosesdə yer almaq istəyən qüvvələrə nümayiş olundu ki, başqa vasitəçiyə ehtiyac yoxdur.

- Sizcə, delimitasiya və demarkasiya ilə bağlı əldə edilmiş razılaşma sülh üçün əsas olacaqmı?

- Bəli, Rusiyanın vasitəçiliyi ilə tərəflər arasında belə bir razılıq əldə edildi. Bu ilin sonuna kimi bu istiqamətdə konkret addımların atılması nəzərdə tutulur. İki dövlət arasında sərhədlərin dəqiqləşməsi və müəyyən məsələlərin həlli üçün sovet dövrünə aid xəritələrə istinad ediləcək. Məhz bu istiqamətdə ediləcək mühüm razılaşma, sərhədlərin dəqiqləşməsi və tərəflərin bir-birinin ərazi bütövlüyünü tanıması sülh üçün mühüm baza ola bilər.

- Zəngəzur dəhlizi və kommunikasiyaların açılması üçün əldə edilən razılaşmanın əhəmiyyətini necə şərh etmək olar?

- Kommunikasiya xəttlərinin açılması ilə bağlı da Soçi görüşündə mühüm razılıq əldə edildi. Putin birgə mətbuat konfransında kommunikasiyaların açılmasının vacibliyini vurğuladı. Hətta Paşinyan da Soçi görüşü öncəsi Azərbaycanın Naxçıvanla əlaqəsinin mümkünlüyünü etiraf etmişdi. Bütün bunlar isə mümkün kommunikasiya xəttlərinin açılmasını özündə ehtiva edir. Çünki bölgənin inkişafı məhz kommunikasiyaların açılması fonunda yaranacaq əməkdaşlıq platformasından asılıdır. Həm avtomobil, həm dəmir yolu xəttinin bərpası imkan verir ki, bölgə dövlətləri bir-biri ilə daha intensiv əlaqə qursun. Rusiyanın da burada maraqları olduqca böyükdür. Yaradılan nəqliyyat dəhlizi bu ölkə üçün yeni imkanlar açacaq. İqtisadi cəhətdən bu tranzit xəttinin açılması Azərbaycana, Türkiyəyə, Rusiyaya, Gürcüstana, İrana, Ermənistanın özünə geniş imkanlar açacaq. Bununla da bölgə dövlətləri daha geniş əməkdaşlıq platforması formatında əlavə dividentlər əldə edəcək.


Müəllif: Tapdıq Qurbanlı